Τα κουνούπια ανήκουν στην οικογένεια των δίπτερων και θεωρούνται τα πιο σημαντικά από τα πολυάριθμα αιμομυζητικά αρθρόποδα που μεταδίδουν ασθένειες ή ενοχλούν τον άνθρωπο και τα θερμόαιμα ζώα. Τα κουνούπια που απομυζούν αίμα από τον άνθρωπο και τα ζώα είναι μόνο τα θηλυκά. Χρειάζονται το αίμα ώστε να ωριμάσουν τα αυγά τους και να τα αποθέσουν στις εστίες ανάπτυξής τους. Γεννούν τα αυγά τους σε νερά (λιμνάζοντα, δεξαμενές, λύματα, λίμνες, ποτάμια κτλ.). Οι προνύμφες των κουνουπιών είναι πάντα υδρόβιες με σχήμα σκουληκόμορφο. Οι νύμφες μοιάζουν με κόμμα και ζουν και αυτές μέσα στο νερό. Τα τέλεια έντομα είναι μήκους τριών έως έξι χιλιοστών με μεγάλους σύνθετους οφθαλμούς και νηματοειδείς κεραίες. Τα στοματικά μόρια είναι μυζητικού τύπου. Η διάρκεια ζωής τους κυμαίνεται από μία εβδομάδα έως μερικούς μήνες, ανάλογα με τις θερμοκρασίες που επικρατούν.
Ο ανωφελής (Anopheles spp.)
Το γένος αυτών των κουνουπιών είναι ο φορέας της ελονοσίας και των ασθενειών της εγκεφαλίτιδας και φιλαρίασης. Τα ενήλικα κουνούπια του γένους αυτού αναγνωρίζονται από τη στάση του σώματος τους, όπου η προβοσκίδα, το κεφάλι και το σώμα είναι σε μία ευθεία γραμμή. Επίσης τα φτερά τους φέρουν μικρά στίγματα. Με το τσίμπημά του σε άτομο που έχει ελονοσία, το θηλυκό μαζί με το αίμα ρουφάει και το πλασμώδιο στο οποίο οφείλεται η ασθένεια. Μέσα στο σώμα του κουνουπιού το μικρόβιο παραμένει και αναπτύσσεται. Στη συνέχεια μεταφέρεται στους σιελογόνους αδένες του και έτσι με νέο τσίμπημα σε σώμα υγιούς ανθρώπου, μεταφέρει μέσω του σάλιου του το μικρόβιο στον οργανισμό του. Το ανωφελές κουνούπι ζει από 18 μέρες μέχρι 4-5 εβδομάδες.
Το κοινό κουνούπι (Culex spp.)
Πολλαπλασιάζεται σε στάσιμα και μολυσμένα νερά αλλά και σε μέρη όπου υπάρχει αρκετή υγρασία. Η προβοσκίδα του είναι διακεκομμένη και προς τα κάτω σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα του. Τα φτερά του είναι χρωματικά ομοιόμορφα. Τα αβγά του τα γεννάει στην επιφάνεια του νερού και αυτά επιπλέουν κατά ομάδες των 100 ή και περισσοτέρων. Ζει 10-15 μέρες αλλά σε ψυχρές συνθήκες μπορεί να ζήσει και περισσότερο. Μπορεί να μεταφέρει την ασθένεια της εγκεφαλίτιδας, αλλά αρκετά δύσκολα, ενώ την ασθένεια της φιλαρίασης μόνο σε τροπικές περιοχές.
Το γένος αηδής (Aedes spp.)
Μεταδίδει τον Κίτρινο πυρετό. Διαφέρει από το κοινό κουνούπι στο ασημένιο χρώμα που έχει ο θώρακάς του. Το άκρο της κοιλιάς του θηλυκού είναι μυτερό και έχει διάφορα αισθητήρια εξαρτήματα που εξέχουν. Οι προνύμφες του γένους αυτού είναι κοντές και χοντρές ενώ τα αβγά του έχουν τη δυνατότητα να αντέχουν και έξω από το νερό για αρκετό καιρό. Αναπαράγεται μετά από πλημμύρες σε δεξαμενές βρόχινου νερού ή σε αρμυρά έλη. Η ζωή του είναι συνήθως σύντομη (10-15 μέρες) αλλά κάτω από κατάλληλες ψυχρές κλιματολογικές συνθήκες μπορεί να ζήσει έως και μερικούς μήνες.
Η πλήρης εξάλειψη των εντόμων αυτών, είναι πρακτικά αδύνατη λόγω της απανταχού ύπαρξής τους, λόγω της ικανότητάς τους να διανύουν μεγάλες αποστάσεις πετώντας και της μεγάλης και ταχύτατης αναπαραγωγής τους. Μερικές κρίσιμες εστίες ανάπτυξης κουνουπιών είναι οι εξής:
- Ρέµατα και ανοιχτά κανάλια
- Αποχετεύσεις όµβριων υδάτων
- Ανοικτά κανάλια διοχέτευσης λυµάτων
- ∆οχεία µεταφοράς ή φύλαξης νερού
- ∆ιαρροές από αρδευτικά συστήµατα
- Μεταχειρισμένα ελαστικά αυτοκινήτων
- Φυσικές κοιλότητες δένδρων
- Ποτίστρες ζώων
- Πηγάδια
- ∆οχεία µε µεγάλο άνοιγµα (καροτσάκια, λεκάνες πλυσίµατος, βάρκες, βαρέλια)
- ∆οχεία µε στενό άνοιγµα (ανθοδοχεία, βάζα, κονσερβοκούτια, µπουκάλια κλπ) και άλλα αντικείµενα που συγκρατούν νερό (πιατάκια γλαστρών, υδρορροές, σωλήνες κλπ)
- Πισίνες, σιντριβάνια και διακοσµητικές λιµνούλες που δε συντηρούνται.
1) Εφαρμογές απεντόμωσης με τη μέθοδο υπολειμματικών ψεκασμών, σε:
- επιλεγμένα σημεία που αποτελούν εστίες κουνουπιών
- εξωτερικές επιφάνειες κτιρίων,
- παρακείµενη βλάστηση (θάμνοι),
- εσωτερικούς, καλά αεριζόμενους χώρους.
Τα βιοκτόνα πρέπει να έχουν έγκριση από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για κατοικημένους χώρους και να χρησιμοποιούνται με ασφαλή τρόπο.
2) Ατομική προστασία
- Χρήση σίτας.
- Χρήση κουνουπιέρας κυρίως σε βρέφη.
- Εντομοαπωθητικά σε δέρμα και σε ρούχα.
- Χρήση ανεμιστήρων και κλιματιστικού.
- Κούρεμα γρασιδιού ,θάμνων, φυλλωσιών.
- Χρήση λαμπτήρων κίτρινου χρώματος.
- Κατάλληλος ρουχισμός. Συνιστάται η χρήση ανοιχτόχρωμων ρούχων- με μακριά- μανίκια- παντελόνια, και- κάλτσες.
- Προσοχή, ποτέ δε χρησιμοποιούμε εντομοαπωθητικά, επάνω σε πληγές, σε μάτια και στόμα και σε χέρια παιδιών.
- Χρήση εντομοκτόνων στον αέρα (φιδάκια μόνο σε εξωτερικούς χώρους, και σε εσωτερικούς χώρους ταμπλέτες ή υγρά εντομοαπωθητικά ρεύματος).
- Απομάκρυνση στάσιμου νερού. (Γλάστρες, βάζα, κουβάδες βαρέλια, σιντριβάνια, λιμνούλες)
Το ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), πήρε την ονομασία του λόγω των λευκών λωρίδων που έχει στο σώμα του. Αποτελούσε ενδημικό είδος στην Ασία. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει μεταφερθεί και εξαπλωθεί και στις υπόλοιπες ηπείρους ( Αφρική, Αμερική, Ευρώπη).
- Τα περισσότερα είδη κουνουπιών δραστηριοποιούνται τις πρώτες πρωινές ώρες και μετά το σούρουπο. Ωστόσο, το ασιατικό κουνούπι τίγρης σε αντίθεση με τα υπόλοιπα είδη δραστηριοποιείται κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας αλλά και τις νυχτερινές ώρες.
- Όπως όλα τα κουνούπια, έλκεται από τη θερμοκρασία, την υγρασία, το διοξείδιο του άνθρακα, την αμμωνία, το γαλακτικό οξύ που παράγει το ανθρώπινο σώμα αλλά αναγνωρίζει το στόχο και με την όραση.
- Πέρα από τον άνθρωπο το κουνούπι τίγρης τσιμπάει περιστασιακά και τα πτηνά.
- Ένα θηλυκό κουνούπι μπορεί να μυζήσει περίπου 0,005 γρ. αίματος. Σε 90 δευτερόλεπτα θα πάρει ποσότητα αίματος ίση με 2- 3 φορές το βάρος του. Συνήθως προτιμάει να τσιμπάει τον ίδιο ξενιστή περισσότερες από μία φορές. Ωστόσο, τα θηλυκά καθώς είναι σε διαρκή αναζήτηση αίματος, τσιμπάνε πολλούς διαφορετικούς ξενιστές κατά τη διάρκεια της ζωής τους και συνεπώς, αυτό συμβάλλει στη εξάπλωση πολλών ασθενειών.
- Συγκεκριμένα, θεωρείται σημαντικός φορέας ασθενειών όπως ο ιός του Δάγκειου πυρετού, ιός Chikunguya, καθώς και οι νηματώδεις του γένους Dirofilaria που προκαλούν ασθένειες κυρίως στα σκυλιά αλλά και στους ανθρώπους γνωστές ως διροφιλαριά
Η σκνίπα (φλεβοτόμος), η οποία πολλές φορές συγχέεται με το κουνούπι, έχει τα εξής χαρακτηριστικά:
- Είναι δίπτερο έντομο.
- Έχει μήκος 2- 3 mm, είναι μικρότερη από το κουνούπι.
- Είναι αθόρυβη.
- Όπως και στην περίπτωση των κουνουπιών, τρέφεται με σάκχαρα και μόνο το θηλυκό τρέφεται με αίμα που το βοηθάει στην ανάπτυξη των αυγών του.
- Μεταφέρει τη λεϊσμανίαση και τη νόσο Καλα- Αζάρ.
- Συνήθως, κυκλοφορεί τις πρώτες πρωινές ώρες και αργά το σούρουπο.
Στο πλαίσιο του έργου “LIFE CONOPS” (www.conops.gr) η “ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΗΤΗΣ” διατηρεί συνεργασία με το “ΜΠΕΝΑΚΕΙΟ ΦΥΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ”. Μέρος της συνεργασίας αυτής αποτελεί η διαχείριση παγίδων ωοθεσίας (ovitraps) στην εντομολογική επιτήρηση χωροκατακτητικών ειδών κουνουπιών (invasive mosquito species) σε επιλεγμένα σημεία εισόδου (αεροδρόμια, λιμάνια). Σημείωση: Το έργο “LIFE CONOPS”, Ανάπτυξη και επίδειξη διαχειριστικών σχεδίων έναντι των ενισχυόμενων από την κλιματική αλλαγή χωροκατακτητικών κουνουπιών στη Νότια Ευρώπη (LIFE12ENV/GR/00466), συγχρηματοδοτείται από το Περιβαλλοντικό Χρηματοδοτικό Πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης LIFE+ Environment Policy & Governance.
